Religijska i(li) sekularna Evropa (II)

Šta je s univerzitetima s religijskom i sekularnom dramom? Oni su duboko problematični, ali u sebi, isto tako, nose i veliki potencijal. Univerziteti su u prvom planu sekularnog načina razmišljanja i djelovanja. Ovo je razumljivo i često je vrijedno divljenja. Mnogi su univerziteti postali uporišta religijske hegemonije, često provođene prinudno i isti se snažno odupiru alternativnim religijskim i nereligijskim stajalištima. U nekim zemljama i danas postoje primjeri ovakvih univerziteta kojima dominira religija. Stoga su koraci ka sekularizaciji univerziteta u ime akademske slobode često u potpunosti opravdani.

Problem je tendencija da se akademska sloboda pretvori u sekularističku dominaciju, ponekad popraćenu nepoznavanjem religije, predrasudama i neprijateljstvu prema istoj. Postoji sekularni način razmišljanja koji pretpostavlja da je religija kao cjelina netačna i da će nestati s napretkom nauke i boljim obrazovanjem ljudi. Taj način razmišljanja je posebno uobičajen na univerzitetima i on se i dalje aktivno promovira u okviru nekih disciplina. 

U okviru Pete međunarodne konferencije „Jedinstvo i razlike u Europi“, koju svake godine organizira Međunarodni forum Bosna, pored ostalog vođena je zanimljiva rasprava o oblikovanju univerziteta u religijskoj i sekularnoj Europi. Jedan od učesnika predavača bio je i profesor David Ford s univerziteta Cambridge koji za portal N24 analizira ovu vrhunsku društvenu temu u savremenoj Evropi.

Grubo rečeno, nije neobično naići na profesore, koji nikada nisu pročitali ozbiljan savremeni rad nekog religioznog lica na vlastitom nivou intelektualnih sposobnosti, obrazovanja i rafiniranosti, uvjereni da nema ozbiljnog intelektualnog razloga biti religiozan. Oni smatraju skoro nemogućim da intelektualci dvadeset prvog stoljeća, koji su svjesni savremene nauke i drugih područja znanja i razumijevanja, mogu s integritetom biti religiozni i vrijedni poštovanja dok zastupaju racionalno odbrambeni stav. Naravno, postoje i brojna religiozna lica koja su takva. Njihova predanost religiji se objašnjava na čitav niz načina, od kojih su mnogi razvijeni i poučavani na univerzitetima – postoji čitavo obilje ovakvih primjera u filozofiji, naukama o čovjeku (posebno psihologiji i sociologiji) i prirodnim naukama (evolucijska biologija koja je trenutno omiljena).

Nedostatak poštovanja intelektualnog integriteta religiozne vjere i nedostatak angažmana intelektualno najsofisticiranijih pobornika, kombiniraju se sa drugim elementima (poput uske specijalizacije, oslanjanja na javno mnijenje koje se često formira od strane onoga što dolazi sa univerziteta i fiksacije u medijima na najmanje inteligentne i atraktivne oblike religiozne vjere) kako bi se stvorila pretpostavka da je religija bar netačna i, u najgorem slučaju, veoma otrovna i opasna. Kada postoji dokaz njene rasprostranjene važnosti i njenog oživljavanja u javnoj sferi, obično je reakcija takva da narastaju sumnja, strah ili neprijateljstvo prema njoj. Mogućnost njenog iščezavanja može potaknuti napore njenog istrebljenja, jer to tako treba.

Jedna posljedica je ta da ako se religija doživljava kao nešto što je uopće vrijedno izučavanja (a većina univerziteta nema odsjeke koji se time bave), onda to treba učiniti isključivo doživljavajući je kao fenomen kojeg treba ispitati povijesno, sociološki, psihološki i tako dalje. Takva vrsta izučavanja je neophodna i primjerena, ali je angažman ozbiljno osiromašen ako isti isključi ispitivanje religije kao mogućno tačne i vrijedne uloženog vremena, kao realističnog načina života danas ili kao nečega što će dati značajan doprinos misli, kulturi i procvatu našeg društva. Nažalost, ovakva pitanja koja postavljaju religije ili se postavljaju među religijama često je nemoguće istražiti akademski na mnogim od naših univerziteta. Uprkos tome, milijarde ljudi u svijetu su, uključujući mnoge koji su visokoobrazovani, direktno uključeni u religijske tradicije i zajednice. Stoga postoji loša veza između kompleksnog religijskog i sekularnog svijeta te mnogih isključivo sekularnih (ili isključivo religijskih) univerziteta.

Bez obzira na to, ova situacija ima značajan potencijal. Ponovno javljanje religije u javnim sferama života i činjenica da je u stvarnosti religija bila i nastavljala da bude snažno prisutna u životima milijardi ljudi, čak i kada je prekrižena u sekularnim scenarijima za budućnost, otvara mogućnost da se postupi pravednije prema religijama na univerzitetima.

Postoji i izvjesno razočarenje aspektima sekularnog viđenja svijeta poput povjerenja u razboritost, nauku, napredak, ljudsku autonomiju i kontrolu prirode. Mnogi sekularni ljudi su svjesni da je dobro imati saveznike u religijama kada je u pitanju podržavanje racionalnog i ljudskih vrijednosti, da je mudro imati mjesta gdje se pitanjima koja postavljaju religije i koja se postavljaju među religijama, kao i pitanjima o njima, mogu otvoreno baviti i religiozni i sekularni ljudi, te imati učenu, misaonu i discipliniranu raspravu o ovakvim bitnim pitanjima istine, prakse i ljepote. Stoga postoji mogućnost da religijska i sekularna društva mogu biti povezana religijskim i sekularnim univerzitetima.

Zbilja, neki univerziteti koji bi se mogli opisati kao istovremeno i kompleksno religijski i sekularni već postoje – moj univerzitet u Cambridgeu bi se, vjerujem, kvalificirao baš kao i još nekoliko drugih u Britaniji, kontinentalnoj Evropi, Sjevernoj Americi i drugdje.

Ja ne zagovaram raskid bilo s religijskim ili sa sekularnim univerzitetima: pluralističkom svijetu potrebne su različite vrste univerziteta. No, ja sugeriram da su univerziteti koji odražavaju složenu mješavinu svijeta onakvog kakav jeste, univerziteti na kojim se mogu izučavati religije ono što nam najviše treba, a pitanja koja proizilaze iz njih i javljaju se među njima mogu istraživati ne samo religiozne i sekularne osobe već i one koje ne moraju biti sigurne gdje same pripadaju, ali su sigurne da se tim pitanjima trebaju pozabaviti i one same i univerziteti dvadeset prvog stoljeća.

Stoga ću predložiti program od šest tačaka za univerzitete čiji je cilj omogućiti im da budu mjesta na kojima se pluralistička društva mogu angažirati sa svojim religijskim i sekularnim dimenzijama skupa tako da se poštuju i jedne i druge.

Treći dio analize Davida Forda o ulozi univeziteta i religije u oblikovanju savremenog evropksog društva objavljujemo 18.08.2010.

David Ford (Cambridge) je Regius profesor teologije i suradnik Selwyn koledža. Njegov istraživačka zanimanja uključuju: tumačenje svetih knjiga i najvažnijih pitanja o savremenom Kršćanskom mišljenju i praksi; usmjerenost međuvjerske teologije i odnosa, naročito međuvjerskih tumačenja svetih knjiga te veze vjera sa sekularnim kulturama, tradicijama i moćima.