Trajući čin bosanske drame (II)

Među svim državama Zapadnog Balkana Bosna i Hercegovina je najslabija. Uzmu li se bilo koji parametri za određivanje razine njene održivosti – kakvi su, naprimjer, prisutnost državne vlasti na cijeloj teritoriji te zakonom uređeni oblici organiziranja i koordinacije različitih funkcija – jednostavno se može ustvrditi da ni u jednome području međudržavnih odnosa Bosna i Hercegovina nije u sadašnjim okolnostima ravnopravan partner ni Srbiji ni Hrvatskoj. Takvo stanje je posljedica razbijanja i onemogućavanja onih državnih struktura čije je funkcioniranje preduvjet za raspolaganje potrebnim suverenitetom kao preduvjetom kompatibilnosti u međunarodnoj političkoj arhitekturi.

Nacionalizmi i budućnost Balkana jedna je od tema o kojima će biti vođena debata na ovogodišnjoj Petoj međunarodnoj konferenciji o jedinstvu razlika u Evropi koja se, u organizaciji Međunarodnog foruma Bosna, tradicionalno održava prvog avgustovskog vikenda u Mostaru. U njenom radu učestvuju eminentni eksperti  iz zemlje i svijeta. Profesor Rusmir Mahmutćehajić tim povodom  za N24 analizira trajući čin bosanske drame koristeći se, između ostalog, primjerima političkog ponašanja koje nam se svakodnevno dešava pred očima.

Bosanskohercegovačka državna vlast je rastrojena na složen način. Društvo te države sačinjavaju dva kolektiva koja su se u posljednjim stoljećima razvijala u okviru dva nacionalna programa – srpskog i hrvatskog. Ta su dva nacionalna projekta bila i ostala u međusobnoj uzročno-posljedičnoj interakciji. Postupno su pravoslavni stanovnici na bosanskohercegovačkoj državnoj teritoriji uključeni u konstrukciju homogene srpske nacije, a katolici u istu takvu konstrukciju hrvatske nacije.

I srpski i hrvatski nacionalni programi, kao i svaki drugi, uključivali su elitu, ideologiju i ustrojstva kojima je nacionalna država, određena historijskim i prirodnim pravom, postala najvažniji a nerijetko i sakrosanktni cilj. To je nadalje značilo da je nacionalno pripadanje potrebno povezati s nacionalnom teritorijom. Svaka zamisao o razdvajanju i razgraničenju srpske i hrvatske nacije dovodila je do bosanskohercegovačke teritorije kao enigme i labirinta u kojima je nužno naći rješenje. S postojećom složenom isprepletenošću stanovništva i kulturnog naslijeđa, rješenje nije moguće bez promjena takvog stanja.

U enigmi i labirintu bosanskohercegovačke teritorije realnost je, međutim, bila znatno složenija. Iako su pravoslavlje i katoličanstvo, u svojoj povezanosti sa srpskim i hrvatskim nacionalnim programima, te njima odgovarajuće crkve, mogli biti važna mjera razlučenja i razgraničenja, muslimanska prisutnost je cijeli prostor komplicirala na način koji je frustrirao i srpsku i hrvatsku elitu. Muslimanska prisutnost je, u skladu s tom frustracijom, gotovo redovito predstavljana kao evropska anomalija. Ako je Europa kršćanska, što je ponavljano sve do ovih dana, muslimanska prisutnost je tu suvišna, pa je njeno odstranjivanje potrebno. U funkciji te potrebe ideologijski je konstruiran i zagovaran historijski diskontinuitet Bosanskih Muslimana u ukupnosti njihovog trajanja.

U takvim okolnostima traje drama tog evropskog naroda. Poznati Selimovićev opis njegove sudbine prikazuje ga kao neprispjelog za svaki poredak u evropskoj slici budućnosti, pa tako i najtragičnijeg od svih naroda ovog prostora kojem se historija izruguje. U takvim okolnostima, s ideologijskim antimuslimanstvom i na njemu utemeljenim političkim programima, traju frustracije u kojima osporavatelji bosanskohercegovačkog društvenog, kulturnog i političkog jedinstva nalaze poželjne i potrebne razloge.

Srpska nacionalna cjelovitost, jednako kao i hrvatska, razvija se uglavnom u skladu s evropskim iskustvima i uz pretpostavku kompatibilnosti s njima. Te se nacionalne cjelovitosti protežu na bosanskohercegovačku teritoriju, pa je očekivana ravnopravnost bosanskohercegovačkih nacija tumačena kao pravo na posebne veze sa Srbijom i Hrvatskom kao “matičnim državama”, ali i kao pravo tih država da se upliću u sva unutarnja pitanja bosanskohercegovačke države.

Isticana nekompatibilnost muslimanske prisutnosti u tom procesu konsolidiranja evropskih procesa u ovome djelu svijeta odražava se na kolektivne ksenofobije i konfabulacije među muslimanima o nekim saveznicima i prijateljima negdje u svijetu. Na emocionalističkoj i moralističkoj razini u toj imaginaciji i konfabulaciji saveznici i prijatelji su u tzv. islamskim zemljama.

Tako nastaje imaginacijska kultura, karikaturalni “proislamski sentimentalizam”, epigonsko oponašanje pseudoislamskih formi i, što je u svemu najgore, jednostavna psihološka potkupljivost muslimana za moderne ideologijske projekte koji su upakirani u ideologijski islamizam. To su neke od posljedica frustracije koja je proizvedena nacionalističkim osporavanjima iz susjedstva, pasivnošću nekih od najvažnijih činitelja međunarodnog poretka i nemogućnošću da se izađe iz ustrajnog segregacijskog okvira te u državi vidi pouzdano sredstvo vladavine pravednih zakona.

Slabost bosanskohercegovačke države, njeno hrvanje s pitanjima osporavanja i opstanka te suprotstavljenosti nacionalnih elita s realnim psihološkim i supstancijalnim podrškama susjednih država – uzrokuju da se muslimanske frustracije i ksenofobije ispoljavaju izvan i mimo shvatljivih političkih artikulacija koje su preduvjet pregovaranja i dogovaranja o zajedničkim državnim interesima. Strah među Bosanskim Muslimanima je veći što je bosanskohercegovačka država slabija. Taj strah raste srazmjerno snazi prisutnosti politika čiji su centri u Beogradu i Zagrebu.
U takvim okolnostima pseudoreligijske retorike, a najčešće i pohlepe za javnim promicanjima, postaju najvažnije obilježje muslimanske prisutnosti u javnosti, što se uzima kao ključni dokaz protiv njih a kao korist neprijateljima bosanskohercegovačke države. Tako uskraćenost i slabost državne politike promiče i snaži tvrdnju o Bosanskim Muslimanima kao nepolitičkom narodu.

Može se zaključiti da su osporavateljima bosanskohercegovačke države poželjni i potrebni oni dokazi koje nalaze u ksenofobijama muslimana i iz njih izvedenim ekstremnim ponašanjima pojedinaca i skupina. Ako je tako, zašto u svim oblicima muslimanskog ekstremizma ne bi trebalo tražiti ruku onih istih snaga koje su i jezikom i ognjem i mačem tokom cijelog dvadesetog stoljeća osporavale bosanskohercegovačko društvo i njegovu državu?

(poslednji dio analize Rusmira Mahmutćehajića objavljujemo 2. avgusta 2010.)