Ekonomski interesi EU integracija

Osim nezaobilaznog pitanja „gdje su nestale tolike pare“, sam se po sebi nameće odgovor i na pitanje zašto Bosna i Hercegovina nije od rata do danas postala uređena i bogata zemlja kao Luksemburg, Švajcarska, zemlje Skandinavije ili 'makar' kao Austrija... iako su nam to obećavali u silnom htijenju da se rasturi bivša Jugoslavija. Umjesto kopije neke od navedenih zemalja, (p)ostali smo crna rupa Balkana pored ostaloga i zato što su milijarde stranih poreskih obveznika, umjesto u ruke privrednika, poslovadavaca i ekonomsita meteorskom brzinom završavale u rukama domaćih političara, međunarodnih mešetara i lokalnih tajkuna. Zbog takvog 'upravljanja' grantovima u posljednjih 20-tak godina, Bosna i Hercegovina je zauvijek ostala i bez nekadašnjih giganata poput Energoinvesta, Unisa, Famosa, Šipada, Pretisa, Hidrogradnje...Još uvijek nema autocestu/e, nema obnovljenu željeznicu...Nema kratkoročnu, srednjoročnu a pogotovo dugoročnu ekonomsku strategiju.

U vršljanju tolikog novca brojnim bh. bespućima, najmanje su sporne one donacije koje su dolazile i koje dolaze iz budžeta Evropske unije, jer je sistem upravljanja briselskim grantovima još uvijek centraliziran (centralizirani direktni menadžment). Novac se trošio i troši isključivo preko osoblja Delegacije Evropske komisije u Sarajevu i vlastitih servisa. Pravila pri izboru korisnika i 'izvođača radova' su uniformna, a odluke o dodjeli donacija u najvećem broju slučajeva donose se u Briselu.

U posljednjih nekoliko godina Evropska komisija pokazuje znatno veću spremnost od domaćih vlasti kako bi se dosadašnji centralizirani direktni način upravljanja fondovima EU zamijenio logičnijim centraliziranim indirektnim menadžmentom kojim bi se i u BiH izvršila eksternalizacija trošenja EU fondova, u kojem bi se izvršni poslovi delegirali legaliziranim domaćim, stranim i/li mješovitim agencijama, u kojem bi se međosobni odnosi definirali ugovorom, a Evropska komisija zadržala jasne mehanizme nadzora i kontrole nad trošenjem novca.

Izbjegavanje tranzicije u načinu upravljanja evropskim fondovima u Bosni i Hercegovini takođe je jedan od dokaza da državnoj upravi nije stalo do uvođenja reda i transparentnosti u trošenju stranih fondova sa kojima, pojačavanjem nadzora, ne bi bilo moguće bezgranično manipuliranje kao do sada. Nikako, međutim, pisac ovih redaka ne želi širiti iluziju da su svi putevi evropskih donacija po Bosni i Hercegovini „čisti“. Naprotiv. Dostupni su brojni manje ili više očigledni dokazi koji potvrđuju da su manipulacije pri izboru lokalnih ili stranih 'izvođača radova' bile, i jesu, pravilo a ne izuzetak, te da su se pare evropskih poreznika 'dilale' u vrlo uskim krugovima stranih i naših mešetara uposlenih u ili u bliskom okruženju oko kancelarija EU i međunarodne zajedncie u BiH.

Državno-planska opstrukcija evropskih integracija

Jedan od dokaza da se svih proteklih godina radilo o državno-planskoj opstrukciji za BiH građane epohalno važnog projekta evropskih integracija jeste i činjenica da je BiH ostala jedina među državama Zapadnog Balkana koja nije podnijela aplikaciju za člantsvo u EU. Štaviše, to se neće moći očekivati ni u skoroj budućnosti, tačnije sve dok bude strane poluprotektorske uprave nad nama.

Među najvećim gubitnicima postojećeg stanja je ponovo onaj dio poslovne zajednice u BiH koji nema straha od konkurencije na globalnom tržištu. A zašto su oni najveći gubitnici? Sve dok Bosna i Hercegovina ne zasluži promjenu postojećeg statusa „potencijalnog kandidata“ za članstvo u EU u „kandidatski status“, finansijska pomoć iz Brisela će, ma kako ona do sada izgledala velika, biti tek simbolična u odnosu na one zemlje koje su proceduralno mnogo bliže konačnom cilju pridruživanja. Osim toga, jedna od najvećih anomalija postojećeg režima finansijske podrške EU po kojoj poslovni subjekti (bilo koje vrste vlasništva) koji ostvaruju profit (gle apsurda!) uglavnom nemaju pravo aplicirati za evropske fondove - ostaje na snazi sve dok BiH ne stekne status „kandidata“. To jeste apsurd, ali ga ni bolje organizirane zemlje nisu uspjele promijeniti. Ali za razliku od nas jesu shvatile da se stanje može promijeniti ako se iz predvorja za ulazak u zajedničku briselsku kuću, iskorači ka 'dnevnom boravku' u kojem će zajednički sa ostalim članicama evropske porodice ravnopravnije dijeliti finansijski kolač. A on već decenijama nije manji od 120 milijardi eura godišnje, a prema već objavljenom prijedlogu Evropske komisije, u narednoj (2011.) trebalo bi da bude i cijelih 142,6 milijardi eura.

Poučni su primjeri iz bogate evropske prakse koji govore koliko se i šta sve može postići kada se želi više zajednici nego sebi. BDP Irske prije ulaska u EU (1973.) bio je tek 65% evropskog prosjeka. Tri i po decenije kasnije (2008.) bio je za 50% veći od evropskog prosjeka i poslije Luksemburga, najveći je među 27 članica EU. Rumuniji se nakon ulaska u EU 2004. godine na raspolaganje odobrava toliki obim razvojnih fondova da joj je na raspolaganju više od jednog miliona eura dnevno. A Slovačka, koja je i po veličini i po broju stanovnika slična Bosni i Hercegovini, od 2007-2013. godine ima na raspolaganju čak 13 milijardi eura. Zahvaljujući razvojnim i drugim fondovima iz Brisela ovaj nekadšnji autsajder u procesu evropskih integracija, brzo nakon ulaska u EU postao je ekonomsko čudu Centralne Evrope koje, uz sve globalne turbulencije i recesiju, ostvaruje rekordne stope privrednog rasta ne samo u evropskim već i svetskim razmjerama.

IPA fondovi (ni)su za privrednike!

Jedan od razloga zastrašujuće stagnacije proizvodne industrije BiH krije se i u načinu raspodjele glavnog instrumenta predpristupne pomoći Evropske unije (IPA-Instrument for Pre-Accession Assistance). Od ukupno pet komponenti, Bosni i Hercegovini su, zbog statusa „potencijalnog kandidata“ u kojem se iz naprijed opisanih razloga nalazi, na raspolaganju samo dvije i to finansijski skromnije opcije: pomoć u tranziciji i izgradnja institucija, te prekogranična saradnja. Iako je, dakle, uskraćena za tri glavne komponente IPA programa koje 'vuku' najveći dio fondova EU (regionalni razvoj, razvoj ljudskih resursa i razvoj ruralnih područja), Bosna i Hercegovina će ipak u razdoblju 2008-2010. dobiti oko 83 miliona eura više bespovratnih sredstava u odnosu na razdoblje 2006-2008. jer je u tu sumu uključena i naknadna prošlogodišnja pomoć zemljama regiona za saniranje posljedica globalne finansijske krize i recesije. Osim toga, BiH je ispunila i neke zaostale uslove u procesu stabilizacije i pridruživanja pa bi i prsti mogli biti masniji što si bliži tepsiji.
Imajući u vidu da se evropska regionalna politika zasniva na principima solidarnosti, ekonomske harmonizacije i ekonomsko-socijalne kohezije, te da joj je glavni cilj smanjivanje postojećih i sprečavanje novih regionalnih razlika (tzv. Lisabonski ciljevi), još je očiglednije šta je bh. privredi svih proteklih godina uskraćivano i šta će joj biti nedostupno još zadugo. Dugoročne posljedice bi mogle biti još katastrofalnije nego do sada, jer će privrednicima BiH i profitnim organizacijama i dalje biti uskraćeni Strukturni fondovi EU (Evropski regionalni razvojni fond – ERDF, Evropski socijaklni fond – ESF, i Efropski poljoprivredni garantni fond – EAGGF), a značajno reducirani Kohezioni fondovi (TAIEX, TWINNING i IPA). Uskraćivanjem odnosno redukcijom glavnih finansijskih instrumenta za realizaciju regionalne politike uskraćene su i mogućnosti konvergencije/ujednačavanja razvoja, konkurentnost i mogućnost kooperacije sa glavnim akterima privrednog rasta u Evropi. 

Preporuka privrednicima

U statusu u kojem se BiH trenutno nalazi (potencijalni kandidat za članstvo u EU), ambicioznim privrednicima preporučujem da se vrate Sporazumu o stabilizaciji i prdiruživanju (SSP) odnosno Privremenom sporazumu o trgovini i trgovinskim pitanjima u kojima su vrlo detaljno i jasno specificirana sva područja moguće privredne saradnje (prevedenu verziju SPP i Privremenog sporazuma moguće je naći na www.eurobaza.eu ili www.dei.gov.ba).  Ne čekajući promjenu statusa BiH u Briselu, potrebno se također približiti fondovima iz sve tri dole naznačena realna okruženja.

Posebno naglašavam značaj fondova prekogranične saradnje - CBC (iako nisu finansijski najizdašniji), jer se generiranjem ekonomskog razvoja želi kontinuirano mijenjati odnos stanovništva i lokalnih, regionalnih i državnih vlasti prema granicama unutar evropskog kontinenta kako bi se umanjile ili eliminirale negativne posljedice fenomena granice na demografski, ekonomski, socijalni, okolišni i drugi razvoj, a u konačnici i na konkurentsku sposobnot Evrope na globalnoj sceni. U takvu bi se kompoziciju trebalo što prije ukrcati!

Od ostalih EU fondova s posebnom bi pažnjom trebalo motriti na TAIEX program namijenjen tehničkoj pomoći i razmjeni informacija. On obezbjeđuje kratkoročnu tehničku pomoć u oblasti usklađivanja, primjene i izvršavanja zakonodavstva i standarda a usluge su najčešće u formi seminara, radionica, stručnih i studijskih posjeta.